Urzędowymi językami Peru są hiszpański, keczua i ajmara. Zdecydowana większość posługuje się pierwszym. Ajmara jest w mniejszości. A keczua to właściwie wielka językowa rodzina. Używa go rdzenna ludność andyjska. Zwany językiem Inków, którzy wraz z ekspansją terytorialną wprowadzali obowiązującą linqua franca. Ma wiele odmian, co zrozumiałe biorąc pod uwagę zasięgu. Mimo zakorzenienia w historii, pozostaje tematem sporów i kontrowersji.
Keczua kojarzony jest z mieszkańcami gór, niewykształconymi i najmniej uprzywilejowanymi grupami społecznymi. Stał się więc przedmiotem dyskryminacji. Z tego powodu, a także ze względu na emigrację ludności ze wsi do miast, liczba osób posługujących się językiem drastycznie spadła. Ten trend w ostatnich latach ulega zmianie za sprawą młodych ludzi, poszukujących korzeni i tożsamości.
Renata Flores ma 23 lata, pochodzi z Ayacucho. Przez prasę światową nazwana „królową rapu w języku keczua”. W 2021 roku magazyn „¡Hola!” wpisał ją na listę 100 najbardziej wpływowych Latynosek na świecie. Rok później „Forbes” umieścił na liście 50 najpotężniejszych kobiet w Peru. Popularność zyskała tłumacząc na keczua utwory Michaela Jacksona, The Police i kolędę „Cicha noc”.
Języka nauczyła się od mamy i babć. W rodzinnym domu przyswoiła idee społecznikowskiego zaangażowania. Podejmuje tematy związane z rasizmem, klasizmem i problematyczną sytuacją społeczności górskich. Zachęca rówieśników do nauki języka przodków, bez kompleksów i lęku. A także łączenia sił ponad podziałania. Teledyski kręci w miejscach, gdzie rozwijały się pierwsze peruwiańskie kultury. W jednej z piosenek pyta:
Czy wiesz, kim jesteś?
Były dobre kobiety
Byli dobrzy mężczyźni
Były wielkie miasta
Być może poprzez pamięć
pokochasz siebie takim, jakim jesteś.
Młoda raperka rzuca także wyzwanie patriarchalnemu porządkowi. To ważny obszar jej aktywizmu. Pierwszą płytę nazwała „Isqun”. Tytuł oznacza liczbę dziewięć. W andyjskiej kosmogonii odzwierciedla ona duszę. Album inspirowany jest biografiami wojowniczek, bohaterek, prekursorek. Każda z nich reprezentuje pięć historycznych okresów: imperium Inków, hiszpańską inwazję, kolonializm, czas niepodległości i republiki.
Płyta to hołd złożony niezwykłym Peruwiankom, udzielenie im głosu, a przede wszystkim włączenie do dyskusji na temat praw kobiet współcześnie. Chañan Cori Coca, Francisca Pizarro, Beatriz Clara Coya, Maria Parado de Bellido i Rita Puma Justo tworzą herstorię. Żadnej nie znam. Sprawdzam w internecie, kim były, oglądam zdjęcia. Porusza mnie fakt, że ponad geografią, czasem i tak zwanymi kodami kulturowymi mogę je spotkać. Poczuć więź, zasiąść w kręgu, wysłuchać.
Tożsamość według Renaty Flores objawia się w szacunku do języka i kobiet. Dlatego w utworze „Tijares” przemawia w ich imieniu słowami keczua.
Fot. Celia D. Luna
